Hưởng ứng Thỏa thuận Pa-ri và bảo vệ môi trường

27-02-2016
Ngày 12-12-2015, Thỏa thuận Pa-ri nhằm kiềm chế sự nóng lên toàn cầu đã được thông qua với sự chấp thuận của 195 nước dự Hội nghị lần thứ 21 Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu – COP-21. Với tư cách là thành viên ký kết, Việt Nam đang chuẩn bị triển khai các biện pháp thích hợp, mà trước hết là khắc phục tình trạng ô nhiễm tại các đô thị.

Ngày 12-12-2015, Thỏa thuận Pa-ri nhằm kiềm chế sự nóng lên toàn cầu đã được thông qua với sự chấp thuận của 195 nước dự Hội nghị lần thứ 21 Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu – COP-21. Với tư cách là thành viên ký kết, Việt Nam đang chuẩn bị triển khai các biện pháp thích hợp, mà trước hết là khắc phục tình trạng ô nhiễm tại các đô thị. 

Ô nhiễm không phải là chuyện mới nhưng cũng chưa bao giờ là cũ, bởi mỗi ngày, tình trạng ô nhiễm lại nghiêm trọng hơn ở hầu hết các đô thị Việt Nam, mà điển hình là ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Cần Thơ, Đồng Nai… Ô nhiễm thể hiện qua nhiều dạng, như: ô nhiễm không khí, ô nhiễm nước, ô nhiễm đất, ô nhiễm tiếng ồn,… Theo thống kê, gần như 100% đô thị tại Việt Nam bị ô nhiễm về không khí. Tốc độ đô thị hóa ồ ạt, mạnh mẽ khiến nhiều đô thị trở thành công trường khổng lồ, đồng thời cũng là những “nhà máy” sản xuất bụi với công suất hoạt động hầu như luôn ở mức tối đa. Một bài viết gần đây đưa ra những con số thống kê từ một nghiên cứu rằng, ô nhiễm không khí tại Hà Nội đã vượt chuẩn cho phép, hàm lượng bụi cao hơn hai đến ba lần tiêu chuẩn, có đến 72% số hộ gia đình tại Hà Nội mắc bệnh do ô nhiễm không khí (liên quan đến hô hấp). Tại nhiều nút giao thông trọng điểm, tập trung đông người và phương tiện tham gia giao thông như Kim Liên – Giải Phóng, Hà Đông – Nguyễn Xiển… những khu vực đông dân cư, nồng độ bụi thường cao hơn năm đến bảy lần mức cho phép… Thậm chí, ở thành phố được cho là nơi đáng sống nhất Việt Nam, các năm gần đây, ô nhiễm không khí cũng tăng cao hơn. Theo số liệu của Bộ Tài nguyên và Môi trường, số ngày ô nhiễm không khí ở đây vượt ngưỡng cho phép từ 40 ngày (năm 2011) đã lên tới 128 ngày (năm 2013). Không chỉ ô nhiễm không khí, một số đô thị lớn còn phải đối mặt với ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm tiếng ồn,… nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân khác nhau. Khói bụi, tiếng ồn, rác thải dường như đã là chuyện bất khả kháng của đô thị lớn. Không khó để gặp một đoạn đường bụi đến mức tầm nhìn chỉ hạn chế trong vòng vài mét ngay tại Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh. Cũng không khó để bắt gặp một đám đông dài dằng dặc inh ỏi tiếng còi xe và tiếng động cơ rì rì không ngớt tại những thành phố lớn. Ô nhiễm môi trường đã khiến người dân trong các đô thị phải gánh chịu nhiều hậu quả nặng nề, nhất là bệnh tật (hô hấp, ngoài da) ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống và tuổi thọ.

Ô nhiễm không chỉ xảy ra tại các đô thị ở Việt Nam mà là thực trạng chung đáng báo động của nhiều đô thị trong khu vực cũng như trên thế giới. Mới đây, một trang điện tử nước ngoài có bài viết về sự ô nhiễm ngày càng tăng tại các quốc gia châu Á. Thí dụ tại Jakarta (Gia-các-ta), theo thống kê của cơ quan môi trường Indonesia (In-đô-nê-xi-a), 70% ô nhiễm không khí là do xe máy và theo nghiên cứu của Đại học Indonesi, gần 60% bệnh tật của cư dân Jakarta là vì ô nhiễm. Tại Trung Quốc, người ta cũng ước tính rằng, việc hít thở khí trời tại Bắc Kinh trong một ngày làm tăng tỷ lệ ung thư phổi tương đương hút 21 điếu thuốc lá/ngày. Hay tại New Delhi (Niu Đê-li) – Ấn Độ, tình trạng ô nhiễm đã lên mức cao nhất với 80 người chết mỗi ngày do khói bụi từ phương tiện giao thông hoặc sương mù. Được biết, ô nhiễm không khí là nguyên nhân gây tử vong lớn thứ hai tại Ấn Độ, chỉ sau bệnh tim. Tại nhiều nước phương Tây, ô nhiễm không khí ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tuổi thọ cũng như chất lượng sống của người dân. Điển hình tại Pháp mỗi năm có khoảng 3.000 người tử vong do ô nhiễm không khí, Marseilles (Mác-xây ở phía nam nước Pháp) là thành phố bị ô nhiễm nặng nhất… Bucarest (Bu-ca-rét, Ru-ma-ni) và Budapest (Bun-đa-pét, Hung-ga-ri) là hai thành phố có mức độ ô nhiễm không khí cao nhất tại châu Âu (theo số liệu của Cổng Thông tin điện tử Bộ Giao thông vận tải). Bên cạnh ô nhiễm không khí, tình trạng ô nhiễm nước cũng đáng báo động khi cứ mỗi tám giây lại có một trẻ em chết vì nguồn nước ô nhiễm. Những con số nêu trên là lời cảnh báo khẩn cấp về một tương lai không an toàn của trái đất khi môi trường đang ngày càng bị hủy hoại nghiêm trọng bởi chính hoạt động hằng ngày của con người.

Tại các đô thị ở Việt Nam, một trong các nguyên nhân gây ô nhiễm không khí lớn nhất là từ giao thông, chiếm tỷ lệ khoảng 70%. Hệ thống giao thông đô thị chưa bảo đảm, còn nhiều bất cập, số lượng phương tiện giao thông tăng nhanh (ước tính, hằng năm, trung bình lượng ô-tô tăng 10%, xe máy tăng khoảng 15%), dẫn đến lưu lượng giao thông tăng theo, khiến hệ thống hạ tầng giao thông luôn bị quá tải. Tắc đường thường xuyên do mật độ lưu thông thấp dẫn đến tình trạng ô nhiễm không khí cục bộ rồi dần trở thành ô nhiễm không khí chung cả đô thị. Theo số liệu của trang tin Môi trường (moitruong.vn), hằng năm tại Việt Nam, các phương tiện giao thông thải ra 6 triệu tấn CO2, 61 nghìn tấn CO, 35 nghìn tấn NO2, 12 nghìn tấn SO2… Nồng độ các chất có hại trong không khí ở các đô thị lớn vượt quá mức cho phép nhiều lần, riêng SO2 cao gấp 2 – 3 lần. Các vấn đề về giao thông còn gây hiện tượng ô nhiễm tiếng ồn ngày càng phổ biến. Bên cạnh nguyên nhân từ giao thông, các nguồn khí thải từ các hoạt động khác như: hoạt động xây dựng, hoạt động sản xuất tại các khu công nghiệp, các làng nghề hay nhiều sinh hoạt của người dân (xả rác bừa bãi, đốt lò than…), các dịch vụ cộng đồng… cũng làm tăng mức ô nhiễm không khí. Trong số này, đặc biệt phải kể đến hoạt động của các khu công nghiệp, các làng nghề, các cơ sở sản xuất, tiểu thủ công nghiệp, vì khâu xử lý nước thải, khí thải chưa bảo đảm, gây ô nhiễm nguồn nước nói riêng và ô nhiễm môi trường nói chung, chưa nói tình trạng lén lút “đổ trộm”, xả thải ra môi trường, hoặc trong có cam kết nhưng không thi hành. Theo đánh giá của Bộ Tài nguyên và Môi trường, ô nhiễm tại các khu công nghiệp là nguyên nhân lớn gây ra ô nhiễm ao hồ, kênh rạch tại các đô thị phía nam. Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng khiến hoạt động xây dựng (đường sá, chung cư, khu đô thị, nhà dân…) diễn ra nhộn nhịp ở khắp nơi cũng là một nguyên nhân lớn gây ra hiện tượng bụi bẩn phổ biến ở nhiều đô thị Việt Nam. Ngoài ra, theo nhận định của một số chuyên gia, Việt Nam còn đứng trước nguy cơ bị tác động bởi một số nguồn ô nhiễm không khí xuyên biên giới, như: bụi mịn, thủy ngân, lắng đọng a-xít và khói mù quang hóa do nguồn phát thải từ các nước lân cận.

Việc quản lý chồng chéo giữa các bộ, ngành liên quan vấn đề về môi trường cũng là một trong số các nguyên nhân khiến tình trạng ô nhiễm chưa được giải quyết triệt để, hoặc ít nhất là giảm dần những tác nhân gây ô nhiễm. Như việc Bộ Tài nguyên và Môi trường được giao thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về môi trường, trong đó có không khí, thì việc kiểm soát ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí đô thị lại được giao cho Bộ Giao thông vận tải; còn việc đánh giá, kiểm soát nguồn thải lại giao các Bộ: Giao thông vận tải, Công thương, Xây dựng… quản lý. Điều này sẽ dẫn tới sự quản lý chồng chéo, thiếu thống nhất, thậm chí khi triển khai có thể “giẫm chân lên nhau”, hay “vô can vì không chịu trách nhiệm”. Ngoài ra, chế tài xử phạt đơn vị, cá nhân vi phạm quy định pháp luật về môi trường cũng chưa rõ ràng, chưa đủ mạnh, chưa đủ sức răn đe, nên hành vi vi phạm vẫn diễn ra, tăng cả về số lượng và mức độ. Việc xử phạt sẽ như “muối bỏ biển” nếu đơn vị vi phạm cùng lắm chỉ bị xử phạt hành chính, số tiền bị phạt không thấm vào đâu so với số tiền doanh nghiệp cần bỏ ra để đầu tư hệ thống xả thải hợp lý hoặc so với doanh thu của đơn vị. Mà một điều lạ là, các hoạt động vi phạm gây ô nhiễm môi trường rất ít khi bị phát hiện kịp thời, mặc dù không khó để kiểm tra, phát hiện?

Một trong những biện pháp hữu hiệu để giảm ô nhiễm tại các đô thị là thiết lập hợp lý hệ thống quan trắc, phân tích môi trường để có thông tin chính xác về chất lượng, diễn biến môi trường ở từng vùng, qua đó đánh giá các tác động của con người cũng như các yếu tố tự nhiên khác ảnh hưởng đến môi trường, kịp thời có phương án bảo vệ. Với vấn đề ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, theo các chuyên gia, cần kiểm soát hiệu quả lượng phát thải từ các phương tiện giao thông, nhất là xe máy bởi đây đang là phương tiện giao thông phổ biến nhất hiện nay, qua một số biện pháp như sử dụng nhiên liệu sạch (xăng không pha chì), có lộ trình loại bỏ xe cũ, có chế độ bảo dưỡng xe… Đồng thời, quy hoạch hợp lý mạng lưới giao thông để giảm tối đa điểm tắc đường nhằm tránh nguy cơ tăng đột biến khí độc hại. Khuyến khích người dân sử dụng các nguồn năng lượng sạch, các chất liệu thân thiện môi trường. Thường xuyên kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ hoạt động xả thải từ các khu công nghiệp, các làng nghề, các cơ sở sản xuất tiểu, thủ công nghiệp đến mỗi gia đình để kịp thời đánh giá tác động của các hoạt động này đến môi trường trong nước nói riêng và môi trường thế giới nói chung. Khi phát hiện hành vi vi phạm, cần kịp thời xử lý, có chế tài xử phạt nghiêm khắc, cụ thể hơn với sự vi phạm.